Ik vind het geen aanbeveling voor een tekst als er eeuwenlang geen jota aan hoefde te worden veranderd. Nog bedenkelijker is het dat iemand een Profeet belangrijker zou vinden dan zijn eigen vader of moeder. Dit soort absolutistisch geloof moeten we niet respecteren maar bekritiseren. Een ware democratie kent geen heilige, ‘onaantastbare’ boeken. Er kan dan ook geen sprake van zijn dan wij de vrijheid van meningsuiting beperken omdat islamieten denken dat ze zich wel eens gekwetst & beledigd kunnen gaan voelen. We moeten pal staan voor Wilders’ recht op vrije filmuiting, ook al vinden wij wat hij laat zien abject, walgelijk, dom, vervelend en smakeloos. Dat is de dubbele en dus moeilijke boodschap die we ook naar de alsmaar bozere buitenwereld moeten blijven uitzenden.

Maar niemand weet wat ik weet: Geert Wilders gaat die film helemaal niet maken. Tegenstanders beschuldigen hem wel eens van een humorloze vorm van fanatisme, maar dat is volkomen verkeerd ingeschat. Geert Wilders is op een superieure manier bezig het hele Nederlandse volk op het verkeerde been en het voltallige politieke establishment in zijn hemd te zetten. Niet voor niets heeft hij zich laten inspireren door de Grote Donor Show van BNN. Op 25 januari zal hij met een uitgestreken smoel bekend maken dat het allemaal een geweldige grap was, en dat hij natuurlijk nooit van plan is geweest om die anti-Koran-film te maken.

Wilders heeft immers al vroeg (eerder dan u en ik) ingezien dat die film alleen maar zou kunnen tegenvallen. Wat kon hij immers doen dat nog erger was dan hij al had gedaan? Zou hij gaan poepen op de Koran? Zou hij de gewraakte bladzijden gaan opeten? Zou hij er met een opgeplakt Hitlersnorretje uit gaan voorlezen en daarbij af en toe de arm strekken om ‘Heil Mohammed’ te roepen? Zou hij een snuff movie gaan vertonen van Bin Laden-achtigen die ongelovige ketters met een koperbeslagen exemplaar van de Koran doodslaan?

Bovendien heeft Wilders inmiddels bedacht dat hij nu al alles (en meer) heeft binnengehaald door alleen maar met die film te dreigen. Wat heeft hij geweldig gescoord! De meeste islamieten in binnen- en buitenland zijn nu al gekwetst & beledigd, zonder één minuut film te hebben gezien. Het hele land is in rep en roer gebracht. De regering is bloednerveus. Onze burgemeesters bereiden zich voor op een burgeroorlog. Onze ambassadeurs in risicolanden zijn bezig hun deuren te barricaderen. Onze media praten over niks anders meer. Iedereen wacht op het barsten van de bom op 25 januari. En Geert Wilders? Die zit ergens in zijn safe house enorm hard in zijn vuistje te lachen.

Hoewel het leidersbeginsel niet voorkwam in haar officiële programma, vormde het ook voor de NSB een centraal element van haar politieke ideologie. ‘De ware zedelijke wil en deskundigheid leeft slechts in een gering aantal personen’, aldus de NSB-Brochure 3. De selectie van leidinggevende persoonlijkheden moest niet plaatsvinden op basis van verkiezing maar op basis van kwaliteit. Degenen die over de juiste eigenschappen beschikten, werden niet in een leidinggevende positie gekozen, maar daartoe ‘bestemd’. De leider was de man die, gedragen door de volkswil, maar op grond van eigen energie en wilskracht, via een soort ‘zelfaanstelling’ naar boven kwam. De democratische verkiezing leverde hiervoor een ontoereikend model. Leiders kwamen niet naar voren via een rationele methode, maar door irrationele krachten die zich voltrokken als een ‘openbaring van de volkswil’.

Mussert was er expliciet op uit om de parlementaire democratie en het partijenstelsel te vernietigen: ‘Wij doen aan dit onzinnig en weerzinwekkend gedoe mede om het – zodra wij de macht hebben – af te schaffen.’ Maar dat betekent nog niet dat zijn analyse van de werking van leiderschap onzinnig en moreel verwerpelijk is. Mede door het spectaculaire optreden van Pim Fortuyn zijn we beter gaan beseffen dat charismatisch leiderschap in de huidige mediagestuurde politiek een veel grotere rol speelt dan brave democraten graag willen toegeven. Fortuyn liet zien dat de opkomst van leidersfiguren ook in de democratische politiek een eigenaardige mix van uitverkiezing en zelfaanstelling is. Psychologische kwaliteiten als wilskracht, uitstraling, uithoudingsvermogen en roepingsbesef verlenen de leider-in-spe een ‘emotionele energie’ die op volgelingen aanstekelijk en overtuigend werkt, die hem vervolgens als hun leider ‘kiezen’. Fortuyns curieuze opmerking dat ‘iemand die het kan voordoen vanzelf de incarnatie wordt van het volk’, laat een glimp van dat charismatische raadsel zien.

Een van de uitdagingen van het moderne populisme ligt dan ook in zijn democratische herformulering van het ‘foute’, ‘fascistische’ leidersbeginsel. Ook Fortuyn wilde de alleenheerschappij van de gevestigde politieke partijen doorbreken, niet met het doel om de representatieve democratie te vervangen door een autoritaire leidersstaat, maar om deze verder te verdiepen door de inbouw van direct-democratische en personalistische elementen zoals de rechtstreekse verkiezing van de burgemeester en de minister-president. Net als eerder Van Mierlo, wilde hij daarmee het element van persoonlijk leiderschap in de politiek de plaats te geven die het verdiende. Dat het hard nodig is daarover na te denken wordt bewezen door de recente successen van Wilders en Verdonk, die beide eerder aanvoerder zijn van leidersbewegingen dan van klassieke massapartijen.

Als we goed om ons heen kijken, lijkt deze logica van het ‘tegemoet werken van de leider’ opeens overal aanwezig, met name in autoritair geleide bewegingen met een gesloten wereldbeeld of in organisaties met een strak ideologisch kader. Is dit bijvoorbeeld niet precies de manier waarop het netwerk Al-Qaïda functioneert? Plaatselijke cellen beramen op eigen initiatief terreurdaden die niet door Osama Bin Laden persoonlijk zijn ingefluisterd en geregisseerd, maar wel in de lijn liggen van wat hij zou willen en kunnen bedenken. Die creatieve anticipatie door ondergeschikten van de richting die de leider vermoedelijk op wil lijkt zelfs een kenmerk te zijn van zo’n beetje alle private ondernemingen en overheidsbureaucratieën. En leveren niet juist die democratische partijen die het leidersbeginsel het meest verafschuwen de beste voorbeelden van de werking ervan?

Ik moest hier in elk geval aan denken toen ik onlangs het congres bezocht van de SP in Rotterdam. Volgens SP’ers zelf vormen zij ‘de meest democratische partij van Nederland’. Maar volgens het dagblad De Pers (en volgens mij) was het congres het schouwtoneel van een ‘indrukwekkend conformisme’. Kritische afgevaardigden die meer interne kritiek en debat bepleitten, werden weggehoond. De grote leider Jan Marijnissen werd probleemloos op het schild verheven in zijn dubbelfunctie van partijvoorzitter en fractievoorzitter. Toen een afgevaardigde het ‘ongezonde klimaat van kadaverdiscipline’ in de partij hekelde, reageerde een andere spreker als volgt: ‘Het is niet zo dat de afdelingen elke week een lijstje krijgen van Jan Marijnissen wat ze moeten doen. De afdelingen bedenken en bepalen dat zelf. SP’ers die zien dat er iets moet gebeuren gaan aan de slag’. Ook in de SP weten ze dus hoe ze de leider tegemoet moeten werken.

*dit stuk verscheen ook als column in Slow Management #3, speciaal nr. over ‘richting’)

Na de zomer stuurde ik hem een mailtje met de vraag of ik welkom zou zijn op het SP-congres van eind november. Na vier weken stuurde ik nog maar eens een herinnering. Hierop kwam het antwoord dat hij helaas zijn toegangskaarten al had uitgedeeld, en dat de beste weg was om maar lid te worden van de SP. Die suggestie was voorzien van het emoticon , want hij weet ook wel dat voor mij geldt: over my dead body.

Onversaagd mailde ik vervolgens Arjen Vliegenthart, net als Ronald voormalig wetenschappelijk bureauman van de SP en tegenwoordig jeugdig senator voor die partij. Ik had hem al eens in een radio-discussie ontmoet, en hij deed ook mee aan een Waterland-debat in De Balie over individualisme en gemeenschapszin, waar hij opviel door zijn standpunt dat dat een zinloze discussie was. Geen antwoord.

Ondertussen had ik, eveneens bij de radio, kennisgemaakt met een ander Tweede Kamerlid van de SP, Jasper van Dijk. De discussie ging over de nationalistische trekjes van de SP, waarvan hij het bestaan heftig ontkende. Op mijn email-vraag of ik als waarnemer het aanstaande SP-congres zou kunnen bijwonen, antwoordde hij 1. dat hij niet ging over de uitnodigingen voor het congres en 2. dat de beste strategie was om maar lid te worden van de SP. Die laatste mededeling was voorzien van hetzelfde ironiserende emoticon

Ik zit nu met de handen in het haar. Zeker nu ik heb gehoord dat een voornaam discussiepunt op het congres zal zijn: de interne democratie. Het lijkt me spannend om daar bij te zijn. Van Raak en andere SP’ers zeggen altijd dat hun partij democratischer is dan alle andere partijen bij elkaar. Om mijn eigen glazen niet in te gooien zal ik het hier dan ook maar niet hebben over de affaire-Yildirim of over de 6 Statenleden en de 26 gemeenteraadsleden die inmiddels zijn vertrokken en/of hun zetels hebben meegenomen vanwege (zo zeggen zij) het gebrek aan democratie in de partij. Zelfs partijsecretaris Hans van Heijningen vindt dat ‘dat er te veel zijn’. Ik beperk me liever tot de volgende oproep aan Jan Marijnissen himself. Lieve Jan. Mag ik je via deze onsympathieke weg vriendelijk vragen om het novembercongres te mogen bezoeken, zonder lid te hoeven worden van je partij?

Ondertussen was Jami begonnen de profeet te beledigen en werd hij door Wilders in de armen gesloten, die op zijn beurt opriep om de ‘fascistische’ koran tot achter de voordeur te verbieden. PvdA-fractieleider Tichelaar weigerde om de steunverklaring te ondertekenen; maar dat zag ik vooral als een steunverklaring aan de regering waarvan zijn partij sinds enige tijd deel uitmaakte. Ik voelde me ongemakkelijk toen Michiel Hegener, de initiatiefnemer van het steuncomité, in reactie op Tichelaar nog eens hamerde op het ‘feit’ dat afvalligheid geen optie was in ‘de’ islam, en iedereen die het omgekeerde beweerde (imams, journalisten bij moslimomroepen, de Meiden van Halal) als onserieus bestempelde. Dagelijks werden er volgens hem in Nederland tientallen pasgeboren baby’s ‘als moslim-voor-het-leven gebrandmerkt’, terwijl de regering en de PvdA daar helemaal niets aan deden! (de Volkskrant 6.9.07).

Toen kwam het nieuwtje dat Jami overwoog de PvdA te verlaten en naar Wilders over te stappen. Ongerust mailde ik mede-ondertekenaar Jos de Beus, die op zijn beurt collega Meindert Fennema raadpleegde. Zij vonden dat het niet ging om Jami en de mediahype maar om het beginsel van de geloofsvrijheid, en dat we juist nu als linkse figuren standvastig moesten zijn en ‘bite the bullet’. De dreigende transfer van Jami bleek een canard te zijn. Maar wél meende hij zijn comité provocatief te moeten presenteren op 11 september. ‘s Avonds bij Pauw & Witteman viel hij voor mij definitief door de mand als een lichtgeraakte aandachtszoeker die door zijn adviseurs ernstig over het paard was getild.

Ook mede-ondertekenaar Evelien Tonkens, die eveneens van die beelden gruwde, hield vol dat je het mediaverschijnsel Jami moest loszien van de principekwestie: de verdediging van het recht op afvalligheid (de Volkskrant 12.9.07). Ik begon die scheiding tussen persoon en beginsel steeds moeilijker te vinden. Maar ik had ook geen zin om de PvdA achteraf gelijk te geven dat Jami een ongeleid projectiel was dat zorgvuldig moest worden ‘begeleid’. Wat me verder aan het denken zette was dat liberale moslims zoals Mohamed Ajouaou, Fadoua Bouali en Haci Karacaer lieten weten dat geloofsvrijheid geen probleem was en afvalligheid een persoonlijke keuze. Een tegencomité op initiatief van Peyman Jafari kwam bijeen in een Amsterdamse moskee om vast te stellen dat je rustig ex-moslim kon zijn zonder te worden bedreigd. Ze werden bijgevallen door daar aanwezige woordvoerders van Marokkaanse moskeeën en de Nederlandse vereniging voor imams. Een onderzoek van Foquz Etnomarketing wees uit dat driekwart van de Nederlandse moslims afvalligheid geen probleem vond. 38 procent was afwijzend, een kwart zou elk contact met ex-moslims verbreken, en (toch nog) 6 procent keurde het gebruik van geweld tegen afvalligen goed.

Nu stellen Wilders en Jami opnieuw de gehele islam gelijk aan het kleinste gewelddadige deel ervan. De islam is uit op de alleenheerschappij, en zal daarvoor geweld gebruiken en moorden ‘tot er alleen islam is en niets dan islam’. Aanstellerig roepen zij dat islamcritici het zwijgen wordt opgelegd als zij niet langer deze ‘waarheid’ mogen verkondigen. Opnieuw verlagen zij zich tot bewust kwetsen en beledigen (‘toen Hitler, nu Mohammed’). Dat doe je alleen wanneer je je tegenstander veracht en stikt in je eigen gelijk. Hoe meer de draak wordt opgeblazen, des te dapperder de drakendoder…

Dat betekent natuurlijk niet dat kritiek op de islam ongewenst en overbodig is. Denk aan die 6 procent. Pogingen om de koran samen te vatten in het enkele vers dat er ‘geen dwang is in de godsdienst’ overtuigen mij niet. Het heilige boek bevat talloze passages die ongelovigen in dreunende herhaling hoogst onplezierige dingen beloven. Wilders en Jami hebben gelijk dat het vol staat met oproepen die strijdig zijn met onze democratische rechtsstaat. Net als de bijbel en de thora. Maar so what als de grote meerderheid van Nederlandse moslims die oproepen in de praktijk negeren? Het is onzin om het verband tussen de radicaal-orthodoxe interpretatie van de islam en het terrorisme te ontkennen. Maar om de islam ‘wezenlijk’ gewelddadig te noemen is net zo eenzijdig als om hem als ‘wezenlijk’ vredelievend te zien. Maar dat laatste is voor ons ongelovigen wel iets prettiger.

Brave moslims blazen die vredelievende passages zodanig op dat ze hun liberale geweten in overeenstemming kunnen brengen met het heilige boek. Tekstueel gezien hebben ze ongelijk: ik kan ook boeken lezen. Maar ze leveren wél het bewijs van hun rekkelijke gezindheid door de koran op een hoogst persoonlijke manier te interpreteren. Aan theologisch muggenziften heb ik verder geen behoefte. Ik blijf een ongelovige die mét Marx meent dat alle godsdienst eigenlijk de opium van het volk is. Maar tegen een persoonlijke geloofsopvatting die niemand kwaad doet heb ik verder geen bezwaar.

Joost Zwagerman stelt nu vast dat Wilders eigenlijk niet thuishoort in de lijst van ondertekenaars van de steunverklaring. Volgens deze moet hij alle moslims in Nederland vrij laten in hun geloofsovertuiging; maar een koranverbod en vergelijkingen tussen Hitler en Mohammed leggen andermans geloofsvrijheid juist aan banden (de Volkskrant 28.9.07). Maar dat kan alleen maar betekenen dat ook Jami zijn eigen steunverklaring niet langer onderschrijft. Daarmee is het steuncomité ontploft. Ik stel nu voor om samen met Joost Zwagerman een comité op te richten van Ex-Ondertekenaars van de Steunverklaring voor het Comité van Ex-Moslims. Jacques van Doorn en Peyman Jafari kunnen dan zitting nemen in het steuncomité van dat comité.

De hypocrisie van Jacques Tichelaar. Die doet net alsof het besluit om geen referendum te willen houden over het Europese Hervormingsverdrag genomen is op ‘zuiver inhoudelijke’ gronden. De partij draait ten opzichte van het verkiezingsprogramma 180 graden. De politieke koehandel met het ontslagrecht wordt ontkend, maar blijkt toch gepleegd. De coalitiedwang zet de PvdA opnieuw in de klem. Tichelaar geeft een ‘indringende waarschuwing’ af aan de voorstanders van een referendum-initiatiefwet, die zielig spartelen onder dit machtswoord. Zal Paul Kalma, ‘het geweten van de fractie’, de enige zijn die hieraan mag meedoen, om zijn geweten te sussen, en omdat het qua stemverhoudingen toch geen kwaad meer kan?

De burgemeesters-soap van Aleid Wolfsen en Ralf Pans in Utrecht. En die van Ferd Crone in Leeuwarden. De PvdA is blijkbaar alleen vóór het referendum als de bevolking mag kiezen tussen PvdA’ers. Zelfs Pans is er voor om het referendum open te breken om kandidaten van andere partijen te laten meedoen! Leefbaar Utrecht en de SP hebben gelijk wanneer zij dit ‘een vanuit Den Haag geregisseerde poppenkast’ noemen. Pierre Heijnen, de ‘burgemeesterslobbyist’ van de PvdA noemt dat ‘je reinste flauwekul… Er is onder partijen (!!) concurrentie voor burgemeestersposten, maar van regie is geen sprake’. Maar net als in Leeuwarden lijkt er sprake van een deal. Tegenstanders zeggen dat de PvdA koste wat kost een partijgenoot wilde, ‘daar is landelijke regie op gezet’.

Het voortschrijdend inzicht van Guusje Ter Horst. De minister van BZ ziet niets meer in de door de raad gekozen burgemeester die in het verkiezingsprogramma staat, en al helemaal niets meer in de direct gekozen burgemeester waar zij niet lang geleden nog voorstander van was. De gekozen burgemeester is volgens haar ‘voorgoed van het politieke toneel verdwenen’. Als iemand met gezag zoiets zegt, wordt dit een zichzelf vervullende voorspelling. Net als het CDA en de CU verdedigt zij de kroonbenoeming en keert zich tegen elke vorm van politisering van het ambt. Want dat ‘past niet in de Nederlandse politieke cultuur’. Ed van Thijn noemt de uitspraken van Ter Horst nu ‘verbijsterend’, maar hij was degene die de gekozen burgemeester in de Eerste Kamer tot zinken bracht.

Het politiek lijderschap van Wouter Bos. Die alle bovengenoemde politieke gedraai en gekuip ondersteunt. Een minister van Financiën bovendien die goede sier maakt met ‘de zwaarste lasten op de sterkste schouders’, maar die de armen op de nullijn houdt, de middenklasse een kwart procent armer maakt, zichzelf en zijn collega’s tien procent rijker, het koningshuis honderdduizenden extra geeft, en de zelfverrijking aan de bedrijfstop helemaal laat lopen. Nivelleren is daarvoor inderdaad niet het goede woord.

De PvdA verziekt de politiek. Weldenkende mensen die ons moeten vertegenwoordigen worden aangezet tot liegen, draaien, buigen en slikken. Er zijn heel weinig mensen die zeggen wat zij denken in Den Haag. De democratische vernieuwing is door de regeringscoalitie geheel van de agenda afgevoerd. De partocratie heerst als nooit tevoren. De coalitie- en fractiedwang zorgen opnieuw voor misselijk makende taferelen. Politieke individualisten en zelfdenkers leggen op dramatische wijze het loodje. We worden niet door volksvertegenwoordigers maar door partijvertegenwoordigers en hun klonen geregeerd. In dit opzicht is Nederland geen democratie. En daar moet wat aan gedaan worden.