De Grote Koran Show

Het land verkeert in de hoogste staat van paraatheid. Het rampendraaiboek ligt al klaar. Minister Ter Horst vraagt de burgemeesters extra op te letten of er geen ‘onrust in de samenleving en spanning tussen bevolkingsgroepen’ dreigen. Al wekenlang hijgen en hypen de media over wat er na 25 januari kan gebeuren. Zelfs de evacuatie van onze ambassades in islamitische landen is al geregeld in een calamiteitenplan. Nederlanders in het buitenland vrezen het ergste.Als Wilders van plan is om de Koran in zijn film te verbranden of te verscheuren, waarschuwt de Groot-Moefti van Syrië, dan zet hij simpelweg aan tot oorlog en bloedvergieten, en ‘is het de verantwoordelijkheid van het Nederlandse volk om hem daarvan te weerhouden’ (de Volkskrant 16.1.08). De vergelijking van de Koran met Mein Kampf is ook volgens de liberale moslim Tariq Ramadan een extreme belediging: ‘als mensen zeer emotioneel reageren, kan er van alles gebeuren’ (Dag 16.1.08). De islamoloog Van Koningsveld vindt dat heilige boeken in democratische rechtsstaten bescherming genieten vanwege de godsdienstvrijheid; hun ‘onaantastbaarheid’ wordt binnen de grenzen van de wet en openbare orde gegarandeerd. Daarom moet zoiets als het publiek ontheiligen van de Koran strafbaar worden gesteld (NRC Handelsblad 11.1.08). De voormalige ambassadeur van Maleisië vreest dat de Deense cartoonrellen een ‘picknick’ zullen zijn vergeleken bij wat de film van Wilders teweeg zal brengen: ‘Voor ons is de Koran heilig, het is het rechtstreekse woord van God. Door de eeuwen heen is nog geen komma veranderd in de tekst. Voor velen is de Profeet belangrijker dan hun vader of moeder. Alsjeblieft respecteer ons geloof’ (de Volkskrant 14.1.08).

Ik vind het geen aanbeveling voor een tekst als er eeuwenlang geen jota aan hoefde te worden veranderd. Nog bedenkelijker is het dat iemand een Profeet belangrijker zou vinden dan zijn eigen vader of moeder.

De leider tegemoet werken

Een van de opvallendste interpretaties van de nazi-dictatuur in J.A.A. van Doorns veelbesproken boek Duits socialisme betreft het beruchte Führerprinzip. Zijn gedachtegang is niet helemaal nieuw – want eerder te vinden bij Hitler-biograaf Ian Kershaw – maar belangwekkend genoeg om nog eens te onderstrepen. Zij leidt tot een zekere rehabilitatie en nuancering van het leidersbeginsel, dat ten onrechte wordt vereenzelvigd met een autoritaire bevelsstructuur, blinde gehoorzaamheid en een starre bureaucratie (Befehl ist Befehl). De kern ervan wordt echter beter weergegeven in de slogan ‘de Führer tegemoet werken (entgegen-arbeiten)’.Men moest juist niet wachten op bevelen van hogerhand, maar eigen initiatieven ontplooien ‘in de geest van de Führer’. Conformisme werd zelfs afgekeurd. ‘Onderleiders’ waren politieke entrepreneurs die enerzijds loyaal opereerden binnen het nationaal-socialistische kader, maar tegelijkertijd initiatiefrijk en inventief moesten zijn. De top-down bevelshiërachie werd daarmee aangevuld door een ‘democratisch’ bottom-up mechanisme van lokale improvisaties. Deze geraffineerde combinatie van gehoorzaamheid en autonomie verklaart voor een deel de grote successen van het regime bij het aanboren van een nieuw soort meritocratisch leiderschap en van nieuwe politieke energieën in de massa.

Die gastvrije en oerdemocratische SP

SP-Tweede Kamerlid Ronald van Raak en ik kennen elkaar. In de afgelopen jaren leken we soms zelfs een reizend circus: Jut en Jul debatteren over socialisme en liberalisme en alles wat daar tussenin zit. Zo herinner ik me een bijeenkomst van debatcafé Zout! in Oss, in het hol van de leeuw, waar op een zonnige zondagmiddag zo’n 300 mensen kwamen luisteren naar Huub Oosterhuis’ uitleg van het Bijbelse socialisme, en dus ook naar ons. Ronald zegt bij die gelegenheden dan altijd dat het sociaal-liberalisme niet bestaat, omdat het liberalisme nooit sociaal kan zijn. Dat is dus het omgekeerde van wat Bolkestein, Rutte etc. beweren, namelijk dat het liberalisme van zichzelf al sociaal is en dat bijvoegsel dus helemaal niet nodig heeft. Ik maak daarentegen graag onderscheid tussen sociale liberalen zoals ikzelf en asociale liberalen zoals Rutte, Bolkestein, Verdonk en Wilders.Niet lang geleden was ik weer eens bij een lezing van Ronald van Raak in de Amsterdamse studentensociëteit CREA. Het onderwerp was: vrijheid als politiek ideaal. Na afloop klaagde ik dat er zo weinig naar buiten kwam van interne meningsverschillen en heftige debatten binnen de SP, die er volgens Ronald wel degelijk waren. Hij beweerde dat het vooral aan de pers lag, die vrije toegang tot de congressen had, maar daarover nauwelijks rapporteerde. Toen ik hem vroeg of ik dan een keer als waarnemer een SP-congres zou kunnen bijwonen, zei hij: geen enkel probleem.