De leider tegemoet werken

Een van de opvallendste interpretaties van de nazi-dictatuur in J.A.A. van Doorns veelbesproken boek Duits socialisme betreft het beruchte Führerprinzip. Zijn gedachtegang is niet helemaal nieuw – want eerder te vinden bij Hitler-biograaf Ian Kershaw – maar belangwekkend genoeg om nog eens te onderstrepen. Zij leidt tot een zekere rehabilitatie en nuancering van het leidersbeginsel, dat ten onrechte wordt vereenzelvigd met een autoritaire bevelsstructuur, blinde gehoorzaamheid en een starre bureaucratie (Befehl ist Befehl). De kern ervan wordt echter beter weergegeven in de slogan ‘de Führer tegemoet werken (entgegen-arbeiten)’.Men moest juist niet wachten op bevelen van hogerhand, maar eigen initiatieven ontplooien ‘in de geest van de Führer’. Conformisme werd zelfs afgekeurd. ‘Onderleiders’ waren politieke entrepreneurs die enerzijds loyaal opereerden binnen het nationaal-socialistische kader, maar tegelijkertijd initiatiefrijk en inventief moesten zijn. De top-down bevelshiërachie werd daarmee aangevuld door een ‘democratisch’ bottom-up mechanisme van lokale improvisaties. Deze geraffineerde combinatie van gehoorzaamheid en autonomie verklaart voor een deel de grote successen van het regime bij het aanboren van een nieuw soort meritocratisch leiderschap en van nieuwe politieke energieën in de massa.

Die gastvrije en oerdemocratische SP

SP-Tweede Kamerlid Ronald van Raak en ik kennen elkaar. In de afgelopen jaren leken we soms zelfs een reizend circus: Jut en Jul debatteren over socialisme en liberalisme en alles wat daar tussenin zit. Zo herinner ik me een bijeenkomst van debatcafé Zout! in Oss, in het hol van de leeuw, waar op een zonnige zondagmiddag zo’n 300 mensen kwamen luisteren naar Huub Oosterhuis’ uitleg van het Bijbelse socialisme, en dus ook naar ons. Ronald zegt bij die gelegenheden dan altijd dat het sociaal-liberalisme niet bestaat, omdat het liberalisme nooit sociaal kan zijn. Dat is dus het omgekeerde van wat Bolkestein, Rutte etc. beweren, namelijk dat het liberalisme van zichzelf al sociaal is en dat bijvoegsel dus helemaal niet nodig heeft. Ik maak daarentegen graag onderscheid tussen sociale liberalen zoals ikzelf en asociale liberalen zoals Rutte, Bolkestein, Verdonk en Wilders.Niet lang geleden was ik weer eens bij een lezing van Ronald van Raak in de Amsterdamse studentensociëteit CREA. Het onderwerp was: vrijheid als politiek ideaal. Na afloop klaagde ik dat er zo weinig naar buiten kwam van interne meningsverschillen en heftige debatten binnen de SP, die er volgens Ronald wel degelijk waren. Hij beweerde dat het vooral aan de pers lag, die vrije toegang tot de congressen had, maar daarover nauwelijks rapporteerde. Toen ik hem vroeg of ik dan een keer als waarnemer een SP-congres zou kunnen bijwonen, zei hij: geen enkel probleem.

Ik ben van de afvalligen afgevallen

Enkele weken geleden viel ik van mijn fiets, met mijn gezicht op het asfalt. De grap was snel geboren. Met mijn hoofd vol bloed en wonden (ik ben katholiek opgevoed) zag ik er uit zoals Ehsan Jami er had moeten uitzien als hij echt in elkaar was geslagen. Die grap getuigde van mijn groeiende twijfel over mijn ondertekening van de steunverklaring voor Jami’s Comité van Ex-Moslims. Inmiddels ben ik van de afvalligen afgevallen. Het gezamenlijke artikel van Wilders en Jami (de Volkskrant 27.9.07) was de druppel die de emmer deed overlopen.Zodra Jami de oprichting van zijn comité aankondigde, mailde ik om hem te steunen vanuit de linkse hoek. Toen denderde het PvdA-circus-Terstall over hem heen, en ergerde ik me aan het paternalisme van de partijtop jegens de ‘jonge hond’ en de verkrampte smoezen om zijn initiatief niet te steunen. Na enige tijd viel de steunverklaring in de bus. Die beweerde nogal stellig dat ‘de’ islam afvalligheid niet toestond en met de dood wilde bestraffen, en dat er dus sprake was van een conflict tussen ‘de’ islamitische leer en de Nederlandse wet. Maar het kernpunt over de verdediging van de individuele vrijheid van godsdienst en levensbeschouwing stond er goed in en dat vond ik belangrijker.

De Partij van de Arbeid verziekt de politiek

De overwinningsnederlaag van Jan Pronk. Pas in de vijfde en voorlaatste ronde legde hij het af tegen Liliane Ploumen. De partijtop durfde de confrontatie met de oude linkse boef en schersplijper niet aan, en kon zijn opluchting over de uitslag nauwelijks verbergen. De kiesprocedure is exemplarisch voor de huidige PvdA en de Nederlandse democratie. In plaats van een scherp profiel en de eerste keus ging de voorkeur uit naar een vaag profiel en de tweede keus. Niet de beste, maar de minst slechte won. Vanwege het draagvlak. Vanwege de coalitie. Vanwege de politieke cultuur.

De hypocrisie van Jacques Tichelaar. Die doet net alsof het besluit om geen referendum te willen houden over het Europese Hervormingsverdrag genomen is op ‘zuiver inhoudelijke’ gronden. De partij draait ten opzichte van het verkiezingsprogramma 180 graden. De politieke koehandel met het ontslagrecht wordt ontkend, maar blijkt toch gepleegd. De coalitiedwang zet de PvdA opnieuw in de klem. Tichelaar geeft een ‘indringende waarschuwing’ af aan de voorstanders van een referendum-initiatiefwet, die zielig spartelen onder dit machtswoord. Zal Paul Kalma, ‘het geweten van de fractie’, de enige zijn die hieraan mag meedoen, om zijn geweten te sussen, en omdat het qua stemverhoudingen toch geen kwaad meer kan?